İKİNCİ BÖLÜM
Çalışanlara göre istihdam verimlilik analizi.
2025 YILI PERSONEL SAYILARI
Şirketlerin Borç- Alacak verisi yok ancak toplam çalışan sayıları Faaliyet raporunda var.
Giderler içinde Personel ve SGK gideri olsa da, ödenen stopaj, ikramiye, ayni ve nakdi katkılar ile Hizmet alım personelinin maliyetleri dahil değil. 2018’den sonra Personel şirketleri kurulunca Mal ve Hizmet alım faturasıyla ödeme yapılıyor.
Hizmet alım personelini İBB ve Bağlı kuruluşlarına BİT’lerin sağladığını varsayarak, kadrolu Memur- İşçi- Sözleşmeli personelini aşağıda ayrıca veriyorum.
İBB toplam: 49.921 kişi
Kadrolu: 12.827+ (Doğrudan: 34.861 kişi+ Hizmet alımı: 2.233 kişi= 37.094)
2025 Kadrolu Personel maliyeti: 13,26 milyar + SGK maliyeti: 1,24 milyar= 14,4 milyar TL.
İSKİ toplam: 9.380 kişi
Kadrolu: 4.168 kişi + Hizmet alımı 5.212
2025 Kadrolu Personel maliyeti: 5,67 milyar+ SGK maliyeti: 0,85 milyar= 6,52 milyar TL.
İETT toplam: 9.475 kişi
Kadrolu: 1.194 kişi
Hizmet alımı (Boğaziçi Yönetim: 258+ İSFALT: 6.549+ İSPER: 886+ İSTGÜVEN: 588= 8.281)
2025 Kadrolu Personel maliyeti: 1,98 milyar+ SGK maliyeti: 0,28 milyar= 29,98 milyar TL.
BİT’ler toplam 74.710 kişi.
İBB- İSKİ- İETT Hizmet alım personeli hariç: 74.710- (37.094+ 5.212+ 8.281= 50.587)= 24.123 kişi.
30 BİT kendi ihtiyaçları için 24.123 personel çalıştırıyor. Boğaziçi yönetim- İSFALT- İSPER- İSTGÜVEN şirketleri İBB, İETT ve ASKİ’ye verdiği toplam 50.587 personel için hizmet faturasıyla tahsilat yapıyor.
GENEL TOPLAM: Kadrolu: 18.189 kişi, BİT çalışanı: 74.710= 92.899 kişi.
Bu küresel ölçekte dev holdinglerin iş gücü hacmine yaklaşan devasa bir organizasyondur.
1. İBB KONSOLİDE İSTİHDAM YAPISI VE DAĞILIM ANALİZİ
Toplam 92.899 kişilik personel gücü, İBB’yi Türkiye (Doğu Avrupa dahil) en büyük işverenlerinden biri yapıyor. Dağılım bize stratejik olarak şunu söylüyor:
- Ana Belediye ve Bağlı Kuruluşlar (Memur/Sözleşmeli/Daimi): Toplam 18.189 kişi (%19,58) kişi Yönetici- karar alıcılar, bürokratlar ve teknik kadrodur.
- İBB ve Bağlı kuruluşlarda 50.587 kişi %54,45) Hizmet alım personeli olarak görev yapıyor.
- Belediye Şirketleri (BİT’ler İşçi Kadrosu): Toplam 24.123 kişi (%25,97).
- Toplam istihdamın %80,42’si şirket personeli olup saha operasyonlarını (temizlik, ulaşım şoförleri, güvenlik, park-bahçeler) yapmaları gerekir. Ancak tüm eleştirilere rağmen bu personelin en az dörtebiri (yaklaşık 13.000 kişi büro hizmetinde çalıştırılmaktadır. Bütçede “Gölge Personel Maliyeti” 50.587 kişinin yer aldığı “Mal ve Hizmet Alımı” kalemindedir.
İBB Kadrolu kişi başı maliyet: Pers.+ SGK toplam 14,4 milyar TL/ 12.827 kişi= 1,12 milyon TL
İSKİ Kadrolu Kişi başı maliyet: Pers.+ SGK toplam 6,52 milyar TL/ 4.168 kişi= 1,56 milyon TL
İETT Kadrolu kişi başı maliyet: Pers.+ SGK toplam 2,26 milyar TL/ 1.194 kişi=1,89 milyon TL.
2. “GÖLGE MALİYET” VE KİŞİ BAŞINA OPERASYONEL VERİMLİLİK RASYOLARI
Şirketlerin borç/alacak verileri olmasa da, konsolide Gider ve Personel sayılarını oranlayarak Kişi Başına Düşen Yıllık Maliyet Hacmini (Operasyonel Yoğunluğu) hesaplayabiliriz. Bu, kamu maliyesinde verimliliği ölçmenin en objektif yoludur:
A) İBB Finansal Verimliliği
- Genel Toplam Gider: 387,65 Milyar TL
- İBB Toplam Gider: 261,3 milyar TL
- Yatırım Payı Çıkarıldığında (Net Cari Gider): 261,3 – 53,8 = 207,5 Milyar TL
- Toplam hizmet alım: 37.094 X 800.000 TL (Kişi başı maliyet/ yıl)= 29,68 milyar TL.
- Kadrolu+ Hizmet alım personel maliyeti: 14,4+29,68= 44,08 milyarX100/261,3= %16,87
- Kadrolu personel maliyeti: 14,4X100/ 261,3= %5,36
- Toplam personel: 12.827+ 37.094= 49.421 kişi.
- Rasyo (Kişi Başına Düşen Yıllık Cari Gider): 207.500/ 49.421= 4,2 Milyon TL / Kişi
- YORUM: Yatırımlar hariç, ana belediye ve bağlı kuruluşlarda çalışan her bir personel başına yıllık 4,2 Milyon TL’lik (yaklaşık 110 Bin Dolar) bir operasyonel bütçe yönetilmektedir. Bu oran, hizmet üretim hızı ve bürokratik verimlilik açısından Avrupa standartlarında yüksek bir operasyonel yoğunluğa işaret eder. Personel sadece masa başında oturmuyor, çok büyük bir bütçe hacmini sahada yönetiyor demektir.
B) İSKİ FİNANSAL VERİMLİLİĞİ
- İSKİ Toplam Gider: 86,1- 35,1 (Yatırım)= 51 milyar TL (Net gider)
- Toplam hizmet alımı: 5.212x 800.000 TL= 4,17 milyar TL.
- Kadrolu+ Hizmet alım toplam maliyet: 6,52+ 4,17= 10,69 milyar X 100/86,1= %12,41
- Toplam personel: Kadrolu: 4.168 kişi + Hizmet alımı 5.212= 9.380 kişi
- Rasyo (Kişi başı yıllık cari gider): 51.000/ 9.380= 5,44 milyon TL/Kişi.
C) İETT FİNANSAL VERİMLİLİĞİ
- Toplam Gider: 40,29- 1,07 (Yatırım)= 39,22 milyar TL (Net Gider)
- Toplam hizmet alımı: 8.281x 800.000 TL= 6,62 milyar TL.
- Kadrolu+ Hizmet alım toplam maliyet: 2,26+ 6,62= 8,88 milyar X 100/40,29= %22
- Toplam personel: 1.194+ 8.281= 9.475 kişi
- Rasyo (Kişi başı cari gider): 39.220/ 9.475= 4,14 milyon TL kişi.
D) Belediye Şirketleri (BİT) Sermaye ve İstihdam Verimliliği
- Şirketlerin Toplam Gideri: 265,2 Milyar TL
- Toplam Şirket Personeli: 74.710 Kişi
- Rasyo (Kişi Başına Düşen Yıllık Şirket Gideri): 3,55 Milyon TL / Kişi
- Brüt Kâr / Personel Rasyosu: 1,2 Milyar TL Kâr / 74.710 Personel = 16.062 TL / Kişi
YORUM
50.587 kişi toplam çalışan sayısının %54,45’i Hizmet alım personelidir. Kişi başı yıllık 800.000 TL maliyet üzerinden hesaplandığında yaklaşık 40,5 milyar civarı GÖLGE PERSONEL BÜTÇESİ vardır.
İSKİ %12,41 personel maliyet oranı ve 5,44 milyon TL/kişi cari gider yönetimiyle açık ara lider.
İBB %16,87 personel maliyet oranı ve 4,2 milyon TL/ kişi cari gider yönetimiyle ikinci.
İETT %22 personel maliyet oranı ve 4,14 milyon TL/ kişi cari gider yönetimiyle üçüncü sırada.
BİT personel hizmet bedellerini bilmiyoruz. Kişi başı 3,55 milyon TL cari gider yönetimiyle son sırada.
PERSONEL BAŞINA VERİMLİLİK VE “MAKYAJIN ARKASI”:
Şirketlerin toplam giderini personel sayısına böldüğümüzde, kişi başına yıllık 3,55 Milyon TL harcama düştüğünü görüyoruz. 2025 yılı asgari ücret, stopaj, SGK primleri ve yan haklar dikkate alındığında; bir şirketin çalışanına ödediği brüt maaş ve sosyal maliyetlerin yıllık ortalama 1 – 1,2 Milyon TL arasıdır.
Bu durumda, şirket giderlerinin (3,55 Milyon TL’nin) yaklaşık 3’te 1’i doğrudan personele gitmekte, kalan 3’te 2’si ise halka sunulan hizmetlerin ham maddesine (İGDAŞ’ın aldığı doğalgaz, Halk Ekmek’in aldığı un, asfalt, araç kiralama vb.) harcanmaktadır.
Şirketlerin personel başına yıllık sadece 16.062 TL brüt kâr üretmesi, ilk bakışta “aşırı istihdam yüzünden şirketler verimsiz çalışıyor, kâr üretemiyor” eleştirisine yol açabilir. Ancak Şirketler ticari kâr merkezi değil, “istihdamı ve sosyal hizmet fiyatlarını (ekmek, su, ulaşım) baskılamak için kullanılan birer sübvansiyon kalkanıdır.” Kâr etselerdi, halk hizmetleri daha pahalıya alacaktı. Rasyo, finansal olarak verimsiz ancak kamusal fayda olarak tam sınırda (kıl payı dengede) bir başarıdır.
İETT NEGATİF AYRIŞIYOR
İETT’nin toplam 9.475 personelinin sadece 1.194’ü kendi kadrosundadır. Geri kalan 8.281 kişi (%87,4) İSFALT, İSPER ve İSTGÜVEN gibi şirketlerden fatura karşılığı kiralanmıştır. İETT bilet gelirleriyle devasa hizmet faturalarını ödeyemeyince, ana belediyeden 47,5 milyar TL’lik Cari Transferlere ve 25,3 milyar TL’lik Borç Verme mekanizmasına bağımlı hale gelmiştir.
3. KÜRESEL PERSONEL VE HİZMET ORDUSU KIYASLAMASI
Yönettiği 92.899 kişilik bu devasa istihdam ordusuyla İBB, küresel finans ve kamu yönetimi liginde hangi devletlerle karşılaştırılabilir?
- Devlet Orduları ve Kamu Gücüyle Kıyaslama (Belçika ve Portekiz):
AB üyesi Belçika‘nın (140 bin civarı kamu personeli) veya Portekiz‘in merkezi bakanlık ve eyalet teşkilatlarının toplam memur/işçi sayısıyla yarışmaktadır. İBB, tek başına bir devletin tüm bakanlıklarının toplamı kadar bir insan kaynağını ve maaş bordrosunu yönetmektedir. - Uluslararası Kurumsal Devlerle Kıyaslama (Unilever vs.):
İBB ve şirketlerinin toplam çalışan sayısı, küresel teknoloji ve sanayi devleri olan Unilever (küresel istihdam yaklaşık 127 bin) gibi dünya devinin küresel iş gücü hacmine yakın. İBB, çok uluslu dev bir holding gibi organize olmalıdır. Diğer örnekleri okuyucularıma bırakıyorum.
NİHAİ “VERİMLİLİK VE KARNE” ÖZETİ
“İBB, iştirakleri dahil 92.899 kişilik dev istihdam ordusuyla, Belçika gibi devletlerin kamu gücüne yakın küresel bir hizmet holdingidir. Her ne kadar KHK sonrası stopaj ve hizmet alımları (Mal ve Hizmet Alımı) bütçesinde gölge personel maliyetleri gizlense de; bütçenin %23,4’ünü yatırıma dönüştürmüştür. Personel başına yıllık ortalama 4 Milyar TL civarı (İSKİ 5,44 milyar) operasyonel hacmi hatasız çevirmiş, finansal kârlılığı (%7 şirket kârı) sosyal barışı ve ucuz hizmeti fonlamak adına feda etmiştir. Bilanço makyajı değil, istihdam odaklı devasa bir sosyal sübvansiyon mekanizmasıdır.”
Gerçek sonuçlar ve yorumlar için sadece bir yılı almak yetmez. Görev süresi/ dönemi boyunca yansıtmak gerekir. Kısmetse kitapta 10 yıllık DÖNEMLER İTİBARIYLA 5 BOYUTLU ANALİZ yapmaya çalışacağım.