Taksonomi, karmaşık veri ve yapıları belirli kriterlere göre sınıflandırma bilimi olarak modern finans, sürdürülebilirlik ve kamu yönetimi dünyasının en stratejik rehberidir. Günümüzde küresel piyasalar ve ulusal otoriteler, kaynakların doğru yere aktarılması ve (greenwashing) gibi risklerin önlenmesi için standart taksonomiler geliştirmektedir. Ben, Yerel yönetimlerde karmaşık kamu maliyesi verilerini anlamlı kategorilere ayıran analitik model olarak kullanıyorum.
Geliştirdiğim BEMPE (Büyükşehir Mali Güç ve Performans Endeksi) modeli, Türkiye’deki Analitik Bütçe Sınıflandırması boşluklarını (hizmet alımına gizlenen personel maliyetini, atıl nakitlerin yarattığı fırsat maliyeti) yakaladığı için, mevcut kamu maliyesi taksonomilerine “Performans ve Risk” odaklı yeni bir alt başlık açma potansiyeline sahiptir.
BEMPE üç bileşenden oluşmaktadır:
• BEMPE Taksonomisi
(Verilerin sınıflandırılması)
• BEMPE Endeksi
(Puanlama sistemi)
• BEMPE Analitik Modeli
(Verilerin yorumlanması)
Bu yazımı daha iyi anlayabilmek için, ABB- Ankara BB örneğini verdiğim linkteki yazımı tekrar okumanızı öneririm. https://abaybarsgogez.net/modern-kamu-maliyesi-perspektifiyle-abb-ve-bagli-kuruluslari-konsolide-mali-taksonomi-raporu-2018-2025/
Mevcut taksonomilerin büyük bölümü ekonomik faaliyetleri veya mali verileri standart kategorilere ayırmaya odaklanmaktadır. BEMPE ise sınıflandırmanın ötesine geçerek bu verilerin kamu yönetimi açısından ne ifade ettiğini sorgulamaktadır.
“Bu hesap hangi sınıfa giriyor?” yerine.
BEMPE yaklaşımımız farklı soru soruyor: “Bu hesabın kamu yönetimi açısından anlamı nedir?”
Örneğin; Hazır Değer = Likidite yerine, “Hazır değer neden bu kadar yüksek?” sorusunu soruyoruz.
Alacaklar yerine, “Bu alacak tahsil edilmediği için neden faiz ödeniyor?” diye sorguluyoruz.
DÜNYA VE TÜRKİYE’DE ÖNDE GELEN KABUL GÖRMÜŞ TAKSONOMİ KAYNAKLARI
1. Küresel Ölçekte Geliştirilmiş Finansal ve Sürdürülebilirlik Taksonomileri
Dünya genelinde taksonomiler ağırlıklı olarak “Sürdürülebilir Finans ve Yeşil Dönüşüm” üzerine kurulu olup, sermayenin hangi kriterlere göre “verimli/ sürdürülebilir” etiketini alacağını belirler.
A) AB Yeşil Taksonomisi (EU Taxonomy): Dünyadaki en gelişmiş, kapsamlı ve yasal bağlayıcılığı olan taksonomi kaynağıdır. Ekonomik faaliyetlerin iklim değişikliği, döngüsel ekonomi ve biyoçeşitlilik üzerindeki etkilerini 6 temel çevre hedefi doğrultusunda sınıflandırır. Hangi yatırım gerçekten çevre dostudur? Hangi proje sürdürülebilir kabul edilmelidir? Sorularına ortak kriterler getirmektedir.
Altı temel çevre amacı: İklim değişikliğinin azaltılması- İklime uyum- Su kaynaklarının korunması- Döngüsel ekonomi- Kirliliğin azaltılması- Biyoçeşitliliğin korunması,
Bankalar, yatırım fonları ve şirketler buna göre raporlama yapmaktadır.
B) Climate Bonds Taxonomy (İklim Tahvilleri Taksonomisi): Küresel borçlanma piyasalarında ihraç edilen tahvillerin (yeşil tahviller) gerçekten iklim dostu olup olmadığını doğrulamak için kullanılan küresel bir standardizasyon kaynağıdır.
C) Çin Yeşil Sürdürülebilir Finans Taksonomisi: Asya pazarının en büyük rehberi olup, AB taksonomisi ile uyumlaştırılması amacıyla “Ortak Zemin Taksonomisi” (Common Ground Taxonomy) çalışmalarına temel oluşturmuştur.
D) IMF ve Dünya Bankası Kamu Maliyesi Sınıflandırmaları (GFSM): Kamu Mali Yönetimi Taksonomisi açısından en köklü kaynaktır. Devletlerin ve yerel yönetimlerin bütçe gelir-giderlerini, varlık ve yükümlülüklerini uluslararası standartta sınıflandırarak ülkeler arası karşılaştırma yapılmasını sağlar.
E) IFRS Sustainability Disclosure Taxonomy: Uluslararası Finansal Raporlama Standartlarının dijital sınıflandırmasıdır. Amaç; finansal ve sürdürülebilirlik raporlarının tüm dünyada aynı dilde okunabilmesini sağlamaktır.
F) XBRL Taxonomy: Muhasebe dünyasının en önemli taksonomisidir. Bilançodaki her hesabın kodu, anlamı, ilişkisi tanımlanmıştır. SPK- BDDK- MERKEZ BANKASI, KAP bu mantığı kullanır.
G) COFOG (COE Classification of Functions of Government): BM ve OECD kullanmaktadır. Devlet harcamalarını; Eğitim, Sağlık, Savunma, Ulaştırma, Sosyal güvenlik gibi fonksiyonlarına göre sınıflandırır.
H) IPSAS: Uluslararası Kamu Muhasebe Standartları. Bütün kamu varlıklarını: Finansal, Maddi duran, Altyapı, Biyolojik gibi sınıflandırır.
I) OECD Government at a Glance: OECD ülkelerini karşılaştırmak için kullanılan performans taksonomisidir. Örneğin; Hizmet kalitesi, Verimlilik, Güven, Dijitalleşme, Kamu çalışanı başlıkları altında analiz yapar.
J) Dünya Bankası Public Expenditure Review: Dünya Bankasının kamu harcamalarını inceleme metodolojisidir. Yalnız “ne kadar harcandı” değil, “hangi sonuç elde edildi” ölçülmeye çalışılır.
2. Türkiye’de Geliştirilen ve Uygulanan Taksonomi Kaynakları
Türkiye, özellikle AB standartlarına uyum, iklim değişikliği taahhütleri (2053 Net Sıfır Hedefi) ve kamu maliyesinin dijitalleşmesi süreçlerinde kendi taksonomik altyapısını kurmaktadır.
- Türkiye Yeşil Taksonomisi (İklim Başkanlığı): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na bağlı İklim Değişikliği Başkanlığı tarafından hazırlıkları yürütülen ve AB Yeşil Taksonomisi ile uyumlu olarak Türkiye’deki sanayi, enerji ve yerel yönetim yatırımlarının “yeşil” kriterlerini belirleyen en güncel ulusal kaynaktır.
- SPK Yeşil Borçlanma Aracı Rehberi: SPK tarafından yayınlanan, belediyeler ve şirketlerin yeşil proje finansmanı için çıkaracağı tahvillerin sınıflandırma kriterini içeren taksonomik kaynak.
- Analitik Bütçe Sınıflandırması (EBYM / Hazine ve Maliye Bakanlığı): Türkiye’deki tüm belediyelerin ve bağlı kuruluşların (ASKİ, EGO vb.) bütçelerini hazırlarken uymak zorunda olduğu taksonomik kaynaktır. Harcamaları kurumsal, fonksiyonel, finansal ve ekonomik kodlara göre sınıflandırır. Sayıştay raporları ve Gelir- Gider kesin hesaplarındaki verilerin (03 Mal ve Hizmet Alımı, 241 Mali Varlıklar vb.) anayasası bu taksonomidir.
3. Ayrıca “taksonomi” adı kullanılmasa da aynı mantıkla çalışan sistemler:
KAMU
- Mahalli İdareler Muhasebe Yönetmeliği Hesap Planı
- Stratejik Plan Performans Göstergeleri
- Sayıştay Denetim Rehberleri
FİNANS
- BDDK hesap planı
- SPK XBRL sistemi
- KAP raporlama sistemi
- Türkiye Sürdürülebilir Finans Taksonomisi hazırlıkları
Geliştirmekte olduğum BEMPE (Mali Güç ve Performans Endeksi) modeli, bu kaynaklarla entegre edilerek literatürde farklılık yaratılabilir diye düşünüyorum:
- “Hizmet Üretim” Boyutunu AB Taksonomisi ile Eşleştirmek: Belediyelerin “Sermaye Giderleri (Yatırımlar)” incelenirken, bu yatırımların ne kadarının AB Yeşil Taksonomisi veya Türkiye Yeşil Taksonomisi kriterlerine (Örn: Raylı sistemler, dekarbonizasyon, altyapıda sızıntı önleme) uygunluğu puanlanabilir. Böylece salt harcama değil, “Nitelikli Yatırım Taksonomisi” kurulur.
- Mali Varlıkların Sürdürülebilirliği: 241 No.lu Hesapta yüksek sermayeler görülen belediye iştiraklerinin (şirketlerinin) faaliyet alanları, bu ulusal ve uluslararası taksonomi kaynaklarına göre derecelendirilebilir. Şirketlerin verimli kalkınma aracı mı yoksa atıl popülizm aracı mı olduğu bu standartlarla tescillenir. 2024’de BB+ BAĞLILAR 241- Hesap bakiyesi 93,3 milyar TL. (Bu devasa sermaye kilitlenmesi, BİT’erin verimliliği için mi yoksa popülist sübvansiyonlarının finansmanına mı gittiği BEMPE’nin ana sorgu alanıdır.)
SONUÇ
Yeni bir model yaratmak zordur. Daha zor olanı da bu modelin kabul görmesidir. Henüz mevcut yasalara uyum ve raporlama konularında bile zorlanan Yerel yönetimlerin geliştirmeye çalıştığım bu yeni anlayışa ne denli uyum sağlayabileceği konusunda endişeliyim. Belediyelerin bu entegre modele uyum sağlamakta zorlanacak olması modelin lüks olmasından değil, mevcut şeffaflık ve risk yönetimi pratiklerimizin ne kadar geride kaldığının bir kanıtıdır. BEMPE, bu kurumsal tembelliği sarsmak için gelmektedir.
NOT: Bugün yaşadığım bir olayı örnek vermek istiyorum. Erzurum Büyükşehir Belediyesi Faaliyet raporu içinde Bilanço yok. Web sitesinde Mali Tablolar/ Kesin Hesaplar diye ayrıca bir sekme olmadığı için paylaşılmıyor. Erzurum Su ve Kanalizasyon (ESKİ) ise Faaliyet raporu içinde paylaşıyor. Yazılı ve sözlü- Telefon başvurdum ancak, ESKİ bizi ilgilendirmez diyerek, Strateji dairesi ile Mali Hizmetler Daire başkanları izin vermedikleri için Bilançoyu temin edemiyorum ve bir inat uğruna çalışmalarım eksik kalıyor. Aynı şekilde inatlaşarak çalışmalarımı aksatan Aydın Büyükşehir ve Aydın ASKİ, Mardin Büyükşehir, Diyarbakır Büyükşehir ve İzmir İZSU tüm çabalarıma rağmen Sayıştay’ın paylaştığı ve yasa gereği paylaşılması zorunlu olan Bilançolarını defalarca talep etmiş olsam da göndermiyorlar. İnanın bu çalışmalar beni yormuyor ama bu tür vasıfsız kişilerin saçmalıkları tüm enerjimi tüketiyor..!
Şimdi bu kafaya sahip kişilere BEMPE ve TAKSONOMİ’yi nasıl anlatacağız? Galiba “Halkın haber alma hürriyetini kısıtlamak, yasa gereği Şeffaflık ve Hesap verebilirlik kuralına uymamakta ısrar ederek, Kanunlara karşı gelmekten ve Bilimin gelişmesine engel olmaktan Savcılığa suç duyurusunda bulunmak zorunda kalacağım.
Yine de önerilerim şöyle; Şu an sadece “Mali Taksonomi” diyoruz. Oysa çalışmamız yalnızca mali değil. İçinde;
- Mali analiz,
- Verimlilik,
- Risk,
- Yönetişim,
- Liderlik,
- Strateji,
- Sürdürülebilirlik,
- Kamu değeri bir arada bulunuyor.
Bu nedenle ileride şu isimlerden biri daha kapsayıcı olabilir:
- BEMPE Kamu Mali Taksonomi Sistemi
- BEMPE Kamu Değer Taksonomisi
- BEMPE Kamu Yönetimi Taksonomisi
- BEMPE Entegre Kamu Performans Taksonomisi
Özellikle “Entegre Kamu Performans Taksonomisi” ifadesi, uluslararası literatürde dikkat çekebilir.
“Kamu Değer Taksonomisi” de daha kapsayıcı yeni bir kavramsal çerçeve oluşturabilir.
Yerel yönetimler ağırlıklı çalışmalarımızın yalnızca muhasebe verilerini sınıflandıran değil; finansal güç, verimlilik, risk ve yönetişim ilişkilerini birlikte değerlendiren özgün yönünü daha net yansıtabilir.
| Geleneksel yaklaşım | BEMPE yaklaşımı |
|---|
| Gelir | Gelirin niteliği |
| Gider | Giderin çıktısı |
| Nakit | Fırsat maliyeti |
| Borç | Sürdürülebilirlik |
| Personel | Hizmet üretim kapasitesi |
| Şirket | Kamu değerine katkısı |
| Yatırım | Kamu serveti üretme gücü |